Pyramidan niðanfyri vísir, hvørji tøl liggja sum grund, tá stovnsmetingar verða gjørdar. Høvuðsparturin er tøl beinleiðis frá vinnuligum fiskiskapi. Tøl frá rannsóknartúrum verða brúkt til at lýsa hvussu stovnsstødd broytist frá ári til árs. Eisini verða rannsóknartøl brúkt til at siga nær fiskur er gýtingarførur, tí landaður fiskur er aloftast kruvdur, tá hann kemur í land. Hagtølini frá vinnuni og rannsóknarskipum verða til seinast nýtt í stovsmetingarmyndlum.

Ymsu stigini, tá sýni verða tikin av veiðu

Fyri at kanna samanseting av longd, vekt og aldri í stovninum, er neyðugt at taka sýni av veiðuni. Sýnistøkan av ymiskum fiskasløgum verður tilrættaløgd soleiðis, at hon í best møguligan mun umboðar fiskiskapin í mun til skipabólkar, veiðuøki og tíð á árinum.

Lívfrøðilig sýni verða vanliga tikin av veiðuni, tá skip landa. Havstovan hevur sýnistakarar, sum taka sýni á t.d. Norðfra í Leirvík, á Faroe Origin í Runavík, á Kósini í Klaksvík og á Bacalao í Tórshavn.

Fyri at lætta um hjá bæði sýnistakarum og granskarum, brúka flestu sýnistakararnir flytiligar mátiskipanir, sum skráseta upplýsingarnar beinleiðis á teldu.

Sýnistøka av einum fiskasýni kann lýsast soleiðis:

Fyrst verða nøkur kør av fiski tilvildarliga vald út til at taka sýni av. So verða upplýsingar um sýnið sjálvt skrásett, so sum fiskaslag, fiskiskip, fiskidagur og fiskiøki.

So byrja mátingarnar av hvørjum einstøkum fiski. Sýnistakarin tekur tilvildarliga valdar fiskar, og fyrsta stigið er at longdarmáta teir. Síðani verður fiskurin vigaður. Upp til 200 fiskar verða longdarmátaðir og vigaðir í hvørjum sýni. Er talan um t.d. uppsjóvarfisk, er fiskurin ikki kruvdur, og tískil kunnu vit eisini staðfesta kyn og kynsbúningarstig.

Nakrir fiskar skulu eisini aldursgreinast og tí verða nytrur tiknar, tí aldurin á flestu fiskum kann teljast á nytruni. Nytrurnar liggja í eini skál undir heilanum á fiskinum og eru partur av javnvágsentrinum.

So hvørt sum fiskurin veksur, veksur nytran eisini, men um veturin legst eitt øðrvísi tilfar í nytruna enn um summarið. Aldurin verður funnin við at telja vetrarringarnar, á sama hátt sum aldurin á einum træi verður funnin við at telja árringar.

Stødd og útsjónd á nytrum er ymisk hjá ymisku fiskasløgunum. Hjá summum fiskasløgum verða nytrurnar skornar sundur í tunnar flísar, soleiðis at ringarnir síggjast klárt (t.d. toskur, hýsa og upsi), meðan tær hjá øðrum sløgum kunnu lesast heilar (t.d. sild, makrelur, longa, brosma, svartkalvi og gulllaksur).

Aldursgreiningin er týdningarmesta kanningin til eina aldursbaseraða stovnsmeting, men av tí at aldursgreiningar eru tíðarkrevjandi og sostatt eisini kostnaðarmiklar, verður bert partur av sýninum aldursgreinaður – tískil verður á nøkrum sýnum bert longd og vekt skrásett. Av tí at samband er millum fiskalongd, vekt og fiskaaldur, kann hetta sambandið nýtast til at „umseta“ eitt nógv størri tilfar av longdarmátum ella vektmátum til sannlíkan fiskaaldur.

Tá sýni eru fingin fyri alla veiðuna, tvs. umboðandi allan fiskiskap, øll øki og alt árið, so verða t.d. hesi longdar-aldur sambond uppskalerað til alla veiðuna, og landaða veiðan verður uppgjørd sum tal av fiski í hvørjum aldursbólki. So, sýni av veiðuni hjá fiskiflotanum er høvuðsgrundarlagið undir stovnsmetingini.

Heildarveiða

Heildarveiðan er nøgd av landaðum fiski tilsamans og er soleiðis eitt beinleiðis mát fyri, hvat er tikið úr fiskastovninum í einum ári. Heildarveiðan verður brúkt nógvastaðni, t.d. tá Vørn fylgir loyvdari veiðu, tá mett verður um búskaparstøðuna og, ikki minst, tá um stovnsmetingar ræður.

Gongdin í stovnunum

Vit brúka „veiðu upp á roynd“ til at fáa eitt mát fyri gongdina í fiskastovninum í lutfalsligum tølum – altso, um uppgongd ella niðurgongd er í stovnstøddini samanborið við undanfarnu árini. Helst vilja vit brúka tøl, sum eru óheft av vinnuliga fiskiskapinum, og tí verða úrslit frá rannsóknarskipum ofta brúkt.

Um tøl frá rannsóknarskipum ikki eru umboðandi, verður ein „veiða upp á roynd“ frá fiskiflotanum nýtt ístaðin. Tey grundtølini fáast frá veiðudagbókunum, sum fiskiskipini lata Vørn. Hjá trolarum verður „veiða upp á roynd“ fyri fisk roknað sum t.d. kg hvønn troltíma, og hjá línuskipum sum kg fyri hvørjar 1000 húkar.

Til at lýsa gongdina í stovnunum av t.d. norðhavssild og svartkjafti verða akustiskar kanningar nýttar, har akustiski bakslátturin verður umsettur til eitt vísital fyri stovnsstødd.

Gýtingarførur fiskur

Fleiri av okkara týdningarmiklastu fiskasløgum verða kruvd umborð á fiskiskipinum, t.d. toskur, hýsa og upsi. Hetta merkir, at tá sýni verða tikin, vita vit ikki hvør var kall ella kvenn fiskur, ella hvussu langt teir vóru komnir í kynsbúningini. Henda vitanin kemur ístaðin frá fiskirannsóknum. Fyri tosk, hýsu og upsa, sum øll gýta um várið, verða kynsbúningarúrslit frá yvirlitstrolingum hjá Jákup Sverra á  Landgrunninum í februar-mars brúkt.

Tá rundur fiskur verður landaður, ber til at skráseta bæði kyn og búning beinleiðis. Hetta er m.a. galdandi fyri norðhavssild, makrel, svartkjaft og gulllaks. Kynsbúningin sigur um hetta er óbúgvin ella búgvin fiskur, og kann tí nýtast til at rokna, hvussu stórur gýtingarstovnurin er. Hetta verður gjørt við at rokna, hvussu stórur prosent partur av fiskinum er gýtingarførur.

Ofta verður havt at Havstovuni fyri at broyta áður uppgivin tøl um stovnsstødd. Hetta er
rætt, men tíverri ikki til at sleppa undan. Broytingarnar eru vanliga ikki so stórar, at tær
høvdu ávirkað okkara tilmæli; men hví broyta vit tølini?

Vilt tú læra meira um hetta, so er ein gjøllig frágreiðing við myndum at finna í Sjóvarmál 2017.

Neyvleikin á stovnsmetingum er tengdur at, hvussu nógv vitan er tøk. Full stovnsmeting verður gjørd, tá nógv taltilfar er tøkt, men tó kunnu avmarkaðar stovnsmetingar gerast, hóast taltilfarið er avmarkað.  ICES-ráðgevingin verður deild upp í 6 bólkar, alt eftir taltilfari.

Full stovnsmeting

Bólkur 1: Stovnar við kvantitativum stovnsmetingum. Hetta eru stovnar við fullfíggjaðum stovnsmetingum (”analytical assessments”) og framskrivingum; upp í hendan bólkin koma eisini kvantitativar stovnsmetingar grundað á ”produktiónsmodel”.

Bólkur 2: Stovnar við fullfíggjaðum stovnsmetingum (”analytical assessments”) og framskrivingum, men úrslitini eru av ymsum ávum ikki nóg neyv; tey kunnu tó nýtast kvalitativt, við tað at tey vísa gongdina í veiðutrýsti, tilgongd og stovnsstødd.

Avmarkað stovnsmeting

Bólkur 3:  Eingin verulig stovnsmeting er, men vísitøl eru frá vísindaligum yvirlitskanningum og/ella frá vinnuliga fiskiskapinum, ið kunnu siga nakað um gongdina í stovnstødd, tilgongd og deyðiligheit.

Bólkur 4: Stovnar har bert álítandi veiðutøl eru til; ein tíðarseria við tílíkum veiðutølum kan nýtast at meta um MSY.

Bólkur 5: Stovnar, har bert landingartøl eru til.

Bólkur 6: Stovnar, har veiða/landingar eru sera lítil ella stovnarnir eru bert hjáveiða í fiskiskapinum eftir øðrum stovnum.

Fyri bólk 1 og 2 gevur ICES ráð eftir eini møguligari góðkendari umsitingarætlan, og um eingin slík finst, verður ráðgevingin sambært MSY regluni; um FMSY ikki er kent, nýtir ICES regluna um fyrivarni.

Fyri bólk 3-6 verður reglan um fyrivarni nýtt. Nógv hevur tó verið arbeitt fyri at fáa MSY ráðgeving fyri bólkarnar 3 og 4, og komið er á mál fyri nógvar stovnar.

Fiskastovnar, sum verða viðgjørdir í ICES, um teir í ICES verða roknaðir sum ser- ella felagsstovnar, og um talan er um fulla- ella avmarkaða stovnsmeting.

ICES roynir at tillaga sína ráðgeving til galdandi lógarkarmar og kunngerðir í teimum ymsu londunum/økjunum. Um ein umsitingarætlan er gjørd fyri ein fiskastovn, og um ICES hevur mett, at hon er funnin at vera í samsvari við fyrivarnisregluna ella MSY-regluna, so er ráðgevingin frá ICES í tráð við hesa ætlan.

Um eingin umsitingarætlan er gjørd, ella um ICES metir, at ein umsitingarætlan ikki er sambært regluni um fyrivarni, veitir ICES ráðgeving sambært MSY-regluni hjá ICES; hetta krevur álítandi hagtøl og stóra vitan um fiskastovnin. Er tílík vitan ikki tøk, so verður ráðgevingin givin við atliti til regluna um fyrivarni.

Tað fyrireikandi arbeiðið til stovnsmetingarnar av teimum føroysku fiskastovnunum og føroyska partinum av felagsstovnunum verður gjørt á Havstovuni. Fyri at tryggja, at vísindaliga støðið á stovnsmetingunum er nóg gott, er vanliga mannagongdin, at góðskumetingarnar av stovnsmetingunum verða gjørdar á sonevndum arbeiðsbólkafundum í ICES. Henda mannagongd er lýst á myndini niðanfyri.

Tilmælini frá ICES eru so aftur grundarlagið undir tilmælunum fyri tosk, hýsu og upsa, sum Havstovan á hvørjum ári letur Landsstýrinum.

Fiskastovnur

Ein fiskastovnur er ein bólkur av fiski, ið er so eins viðvíkjandi gýting, kynsbúning, vøkstri, ferðing, ílegum o.t., at hann má viðgerast fyri seg, tá ið stovnsmetingar skulu gerast. Áðrenn metingar av tilfeinginum kunnu gerast, má greiði fáast á stovnsuppbýtinum í økinum.

Við støði í vitanini um lívfrøði og ferðing hjá teimum ymsu fiskasløgunum, eru tey skipað í tveir bólkar í ICES, serstovnar og felagsstovnar. Uppbýtið av fiskasløgum í føroyskum øki í ser- og felagsstovnar kann síggjast her.

Serstovnur

Stovnur, ið bert er í einum ávísum øki, t.d. toskur á Landgrunninum. Kann eisini vera stovnur við avmarkaðari ferðing, t.v.s. sum gýtir og veksur upp í føroyskum sjógvi, men sum seinni ferðast nakað út og inn av føroyskum øki, t.d. upsi undir Føroyum.

Felagsstovnur

Stovnur, ið er felags við onnur lond. Hetta eru ferðandi stovnar, sum ferðast yvir fleiri national økir (EEZ økir), t.d. norðhavssild og stóri kongafiskur. Hetta kunnu vera stovnar, ið vanliga halda seg á ymsum havleiðum, men ferðast til eitt ella fleiri felags gýtingarøki at gýta, og sum vanliga hava felags uppvakstrarøki. Talan kann eisini vera um ferðandi stovnar, ið antin ferðast inn í føroyskan sjógv at leita sær føði, ella teir ferðast gjøgnum føroyskt øki á veg til og frá gýtingar- og/ella føðiøkjum. Fyri felagsstovnar samstarvar Havstovan við havstovurnar í grannalondunum um at gera rannsóknir og at kanna veiðuna til felags stovnsmetingar.